हिंदू शास्त्रात "हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः" या सूत्राने दक्षिणेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान दिले आहे. पूजेमध्ये साहित्याची काही कमतरता राहिली असेल, किंवा मंत्रोच्चारात काही त्रुटी आली असेल, तर ती उणीव भरून काढण्यासाठी आणि पूजेला पूर्णत्व देण्यासाठी द्रव्य दक्षिणा दिली जाते. दक्षिणेशिवाय पूजा अपूर्ण मानली जाते.
दक्षिणा देण्याची अचूक पद्धत
- पूजेच्या शेवटी विड्याची दोन पाने घ्यावीत.
- त्या पानांवर एक अखंड सुपारी आणि तुमच्या इच्छेनुसार दक्षिणा (पैसे / नाणी) ठेवावी.
- त्यावर थोडे पाणी आणि अक्षता शिंपडाव्यात.
- दोन्ही हातांनी तो विडा देवाच्या चरणांजवळ अर्पण करावा आणि खालील संकल्प म्हणावा.
दक्षिणा संकल्प
भावार्थ: या केलेल्या सोळा उपचार पूजेची सांगता पूर्ण व्हावी आणि तिची सात्त्विकता टिकून राहावी म्हणून मी ही द्रव्य दक्षिणा आपल्या चरणी अर्पण करत आहे. माझी पूजा स्वीकारावी.
समर्पण मंत्र
दक्षिणा अर्पण करताना खालील मंत्र म्हणावा किंवा त्याचा भाव मनात ठेवावा:
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ॥
मराठीत भावार्थ: हे देवा, माझ्याकडून या पूजेमध्ये काही चुका झाल्या असल्यास मला क्षमा कर. मी माझे शरीर, मन आणि बुद्धीने केलेली ही पूजा तुला समर्पित करतो. पूजेची सांगता पूर्ण व्हावी म्हणून मी ही द्रव्य दक्षिणा तुझ्या चरणी अर्पण करत आहे. माझा स्वीकार करावा.
दक्षिणा कोणाला द्यावी?
पूजा पूर्ण झाल्यावर ही दक्षिणा घरातील ब्राह्मणाला किंवा पुरोहिताला दान करावी. जर पूजा गुरुजींकडून करून घेतली असेल, तर ही दक्षिणा पूजेनंतर सत्कारपूर्वक गुरुजींच्या हातावर ठेवून त्यांचे आशीर्वाद घ्यावेत.