कुलदेवीचे बोडण भरणे आणि खंडोबाची तळी भरणे हे महाराष्ट्रातील अनेक घराण्यांचे महत्त्वाचे कुलाचार आहेत. हे विधी घरच्या घरी शास्त्रोक्त पद्धतीने कसे करावेत, त्यासाठी कोणती वेळ योग्य आहे आणि कोणते मंत्र म्हणावेत, हे या लेखात पाहू.
बोडण भरणे विधी (घरच्या घरी करण्याची पद्धत)
हा विधी सामान्यतः घरातील लग्नकार्यानंतर, अपत्य जन्मानंतर किंवा वर्षातून एकदा मार्गशीर्ष/श्रावण महिन्यात केला जातो. यासाठी ५ सुवासिनी (विवाहित स्त्रिया) आणि १ कन्या यांना आमंत्रित केले जाते.
- पीठ व पुरण तयारी: गव्हाच्या पिठाचे ५ दिवे (कणकेचे दिवे) बनवून ठेवावेत. तसेच डाळ-तांदळाची खीर किंवा पुरण तयार ठेवावे.
- मांडणी: जमिनीवर सडा-रांगोळी काढून त्यावर एक मोठी परात किंवा तांब्याचे ताम्हण ठेवावे. परातीच्या मध्यभागी कुलदेवीची चांदीची किंवा तांब्याची मूर्ती (किंवा टाक) स्थापित करावी.
- पूजा: प्रथम कुलदेवीची हळद-कुंकू व अक्षता वाहून पूजा करावी. मूर्तीच्या बाजूला ५ कणकेचे दिवे ठेवून ते प्रज्वलित करावेत.
- बोडण भरणे (मुख्य विधी): जमलेल्या ५ सुवासिनी आणि कन्येने परातीभोवती बसावे. प्रत्येकीने एका हातामध्ये गायीचे कच्चे दूध, दही, तूप, मध, साखर आणि तयार केलेली खीर/पुरण थोडे-थोडे घेऊन ते एकत्र करत देवीच्या मूर्तीवर अर्पण करावे (यालाच बोडण भरणे म्हणतात). विधी सुरू असताना देवीची गाणी किंवा 'महालक्ष्मी अष्टक' म्हणावे.
- आरती व विसर्जन: विधी पूर्ण झाल्यावर देवीची कर्पूरा आरती (कापूर ओवाळणे) करावी. सुवासिनींना भोजन आणि हळद-कुंकू देऊन त्यांचा मान करावा. विधीनंतर परातीमधील सर्व मिश्रण (दूध, पुरण इ.) एकत्र करून ते गायीला खाऊ घालावे किंवा पवित्र झाडाच्या मुळाशी टाकावे, ते इकडे तिकडे सांडू नये.
खंडोबाची तळी भरणे (येळकोट विधी - घरच्या घरी करण्याची पद्धत)
हा विधी प्रत्येक रविवारी, एकादशीला, अमावस्येला किंवा मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीला (चंपाषष्ठी) घरातील पुरुषांनी किंवा यजमानांनी स्वतः करावा.
- साहित्य मांडणी: एका स्वच्छ तांब्याच्या ताम्हणात १ पाण्याचे नारळ उभे ठेवावे. नारळाला हळद-कुंकू लावावे. त्या नारळाभोवती ५ विड्याची पाने आणि ५ सुपाऱ्या ठेवाव्यात. ताम्हणात भरपूर भंडारा (हळद) आणि सुक्या खोबऱ्याचे लहान तुकडे ठेवावेत.
- ध्यान व मानस पूजा: जेजुरीच्या श्री मार्तंड भैरवाचे (खंडोबा) आणि म्हाळसा देवीचे स्मरण करावे.
- तळी भरणे (मुख्य क्रिया): घरातील तीन किंवा पाच पुरुषांनी (किंवा कुटुंबातील सदस्यांनी मिळून) आपल्या दोन्ही हातांनी ते तांब्याचे ताम्हण (नारळासहित) थोडे वर उचलावे.
- जयघोष: ताम्हण वर उचलून खालीलप्रमाणे तीन वेळा मोठ्याने जयघोष करावा:
- "येळकोट येळकोट जय मल्हार! सदानंदाचा येळकोट!"
- "चंपाषष्ठी उपवासाचा येळकोट! हर हर महादेव!"
- भंडारा उधळण: तिसऱ्या जयघोषानंतर ताम्हणातील थोडासा भंडारा (हळद) आणि खोबऱ्याचे तुकडे देवाच्या मूर्तीवर आणि हवेत आनंदाने उधळावेत.
- प्रसाद वितरण: विधी संपन्न झाल्यावर ते नारळ फोडून त्याचा खोबऱ्याचा आणि भंडाऱ्याचा प्रसाद घरातील सर्वांना द्यावा.
पूजेची योग्य दिशा आणि वेळ
- दिशा: देव्हाऱ्याचे तोंड आणि पूजा करताना यजमानाचे (तुमचे) तोंड शक्यतो पूर्व (East) किंवा उत्तर (North) दिशेला असावे.
- वेळ:
- कुलदेवता अभिषेक आणि नित्य पूजा: सकाळी सूर्योदयानंतर (७ ते १० च्या दरम्यान) करणे सर्वोत्तम.
- बोडण भरणे: हा विधी सात्त्विक असल्याने सकाळी किंवा दुपारच्या वेळी (१२ च्या आधी) करावा.
- खंडोबाची तळी भरणे: हा विधी रविवारी सकाळी किंवा संध्याकाळी प्रदोष काळात (सूर्यास्तानंतर) करावा.
विधीसाठी सोपे आणि प्रभावी मंत्र
स्वतः पूजा करताना खालील मंत्रांचा उच्चार करावा किंवा मनातल्या मनात जप करावा:
कुलदेवी पूजेचा महामंत्र (अभिषेक व बोडण करताना):
(किंवा अत्यंत सोपा मंत्र: "सर्वमंगल मांगल्ये शिवे सर्वार्थ साधिके। शरण्ये त्र्यंबके गौरी नारायणी नमोऽस्तुते॥")
खंडोबा तळी भरतानाचा मंत्र:
(सोबतच "येळकोट येळकोट जय मल्हार! सदानंदाचा येळकोट!" हा जयघोष ३ वेळा करावा.)
घरच्या घरी विधी करताना घ्यायची काळजी (महत्त्वाचे नियम)
- आसन: जमिनीवर थेट बसू नये. नेहमी कापडी किंवा दर्भाचे (कुश) आसन वापरून त्यावर बसावे.
- ताकाची/मूर्तीची काळजी: तांब्याच्या किंवा चांदीच्या टाकांवर (मूर्तीवर) लिंबू किंवा अंबाडी लावून जास्त घासू नये, त्यामुळे मूर्ती झिजते. पंचामृताचा अभिषेक झाल्यावर कोमट पाण्याने हलके धुवावे.
- बोडणाचा प्रसाद: बोडण विधीमध्ये परातीत एकत्र झालेले दूध, तूप, खीर हे मिश्रण अत्यंत पवित्र असते. ते चुकूनही बेसिनमध्ये किंवा नाल्यात वाहून देऊ नये. ते वाटीत काढून घरात सर्वांनी थोडे-थोडे प्राशन करावे आणि उरलेले गायीला खाऊ घालावे किंवा एखाद्या मोठ्या झाडाच्या मुळाशी टाकावे.