महाराष्ट्रामध्ये अनेक पिढ्यांच्या स्थलांतरामुळे किंवा माहितीच्या अभावामुळे अनेक कुटुंबांना आपले कुलदैवत (Kuldevata) किंवा कुलदेवी (Kuldevi) माहीत नसते. अशा वेळी गोंधळात न पडता, महाराष्ट्रातील प्रमुख आडनावे आणि त्यांच्या पारंपरिक कुलदैवतांची माहिती खालीलप्रमाणे समजून घेता येईल:
१. महाराष्ट्रातील प्रमुख आडनाव आणि त्यांची पारंपरिक कुलदैवते (उदाहरणे)
महाराष्ट्रातील ९६ कुळी मराठा, कुणबी, माळी, धनगर आणि इतर अठरापगड जातींमध्ये काही प्रमुख कुळे (Clans) आणि त्यांच्याशी जोडलेली पारंपरिक कुलदैवते खालीलप्रमाणे मानली जातात:
- भोसले (Bhosale): कुलदेवी - तुळजापूरची भवानी माता, कुलदैवत - जेजुरीचे खंडोबा. (देवळात गाईचे किंवा आंब्याचे देवक).
- जाधव / जाधवर (Jadhav): कुलदेवी - तुळजापूरची भवानी माता किंवा कोल्हापूरची महालक्ष्मी, कुलदैवत - वाळवेकर किंवा शिंगणापूरचे शंभू महादेव. (देवक: नाग किंवा उमराचे पान).
- शिंदे (Shinde): कुलदेवी - अंबाबाई/महालक्ष्मी, कुलदैवत - ज्योतिबा (वाडी रत्नागिरी). (देवक: शमीचे पान).
- पवार / परमार (Pawar): कुलदेवी - धारची कालिका माता किंवा तुळजाभवानी, कुलदैवत - खंडोबा. (देवक: रुईचे पान).
- मोरे / मौर्य (More): कुलदेवी - योगेश्वरी (अंबेजोगाई), कुलदैवत - खंडोबा. (देवक: मोराचे पीस).
- गायकवाड (Gaikwad): कुलदेवी - तुळजाभवानी, कुलदैवत - ज्योतिबा किंवा खंडोबा. (देवक: सूर्यकमळ किंवा पिंपळ).
- कदम (Kadam): कुलदेवी - तुळजाभवानी, कुलदैवत - खंडोबा. (देवक: केळीचा खांब किंवा हळद).
- चव्हाण (Chavan): कुलदेवी - भवानी माता, कुलदैवत - शिंगणापूरचे शंभू महादेव. (देवक: वासुदेव किंवा कळंब).
- पाटील, देशमुख, कुलकर्णी, जोशी: लक्षात ठेवा, ही प्रशासकीय पदनामे (Titles) आहेत, मूळ कुळ नाही. त्यामुळे एकाच 'पाटील' आडनावाच्या वेगवेगळ्या कुटुंबांचे कुलदैवत वेगळे असू शकते (उदा. कोणाचे जेजुरीचा खंडोबा, तर कोणाचे ज्योतिबा).
२. ज्यांना कुलधर्म माहीतच नाही, त्यांनी आपले कुलदैवत कसे ओळखावे?
जर तुम्हाला तुमचे मूळ आडनाव माहीत आहे पण कुलदैवत अजिबात माहीत नसेल, तर खालील ४ शास्त्रोक्त मार्ग वापरावेत:
- भावकी किंवा समान गोत्रातील लोकांचा शोध: तुमच्या घराण्यातील वृद्ध व्यक्तींना विचारा किंवा तुमच्याच आडनावाचे व गावाकडचे असणारे जे तुमचे भावकीतले (Extended Family) भाऊबंद आहेत, ते कोणत्या देवतेला कुलदैवत मानतात व वारीला कुठे जातात, ते तपासा. एकाच मूळ पुरुषापासून आलेल्या लोकांचे कुलदैवत एकच असते.
- मूळ गावाची वेश किंवा ग्रामदैवत: तुमचे पूर्वज मूळ ज्या गावचे होते (आजोबा-पणजोबांचे गाव), त्या गावातील मंदिराच्या पुजाऱ्याला विचारा. जुन्या काळी गावानुसार विशिष्ट कुलदैवतांच्या जत्रा ठरलेल्या असत.
- लग्नाचे किंवा मुंजीचे विधी: जुन्या पिढीत लग्न झाल्यानंतर किंवा मुलाची मुंज झाल्यावर पहिल्यांदा कोणत्या देवाच्या दर्शनाला (उदा. जेजुरी, तुळजापूर, कोल्हापूर, ज्योतिबा, वणीची सप्तशृंगी) जाण्याची प्रथा होती, यावरून कुलदैवत ओळखता येते.
३. काहीच माहिती न मिळाल्यास शास्त्राचा 'पर्यायी मार्ग'
सर्व प्रयत्न करूनही जर कुलदैवताचे नाव कळाले नाही, तर धर्मशास्त्राने सात्त्विक तोडगा दिला आहे जेणेकरून कुलधर्माचा लोप होणार नाही:
- महाराष्ट्र परंपरेनुसार सार्वत्रिक कुलदैवत: महाराष्ट्रात "तुळजापूरची भवानी माता" ही संपूर्ण राज्याची कुलस्वामिनी आणि "जेजुरीचे खंडोबा" (मार्तंड भैरव) हे कुलदेव मानले जातात. जोपर्यंत मूळ नाव समजत नाही, तोपर्यंत या दोघांनाच आपले कुलदैवत मानून पूजा करावी.
- रोजच्या पूजेचा महामंत्र: देव्हाऱ्यात दिवा लावताना किंवा कुलदैवताचे स्मरण करताना रोज खालील मंत्रांचा ११ किंवा १०८ वेळा जप करावा:
ॐ श्री कुलदेव्यै नमः।
असे केल्याने आपण नाव न घेता थेट आपल्या मूळ पूर्वजांच्या कुलशक्तीला मानस पूजा अर्पण करतो, ज्यामुळे कुटुंबाला त्यांचे पूर्ण आशीर्वाद मिळतात.